2020’deki ekonomik düzensizlik düşük ücretliler için ne anlama gelir? Asgari ücret dolar karşısında nasıl bir çizgi izliyor? Dolar bazında asgari ücret nasıl değişiyor? Bir yılda zam oranı yüzde 43 olan harcama kalemi hangisi? Aralık ayının zam şampiyonu hangi sebzeler? Ve doğalgaz, elektrik, kira zammı son bir yılda ne oldu? Milletvekili maaşı asgari ücretin kaç katı? Bu haberde inceledik.

Onur Metin

Asgari ücret, net 2020 TL’den, 304 TL’lik bir artışla net 2324 TL’ye çıktı. TÜİK temsilcileri, asgari ücret tespitinde dikkate alınan, “bir işçinin aylık gıda harcama tutarını” Asgari Ücret Tespit Komisyonu’yla paylaşmış, bir işçinin aylık gıda harcaması, ağır statüdeki işlerde 2331 TL, orta statüde 2086 TL, hafif statüde 1940 TL olarak hesaplanmıştı. Buna göre belirlenen asgari ücret ise işçiyi tatmin etmedi. 2013’te 773 TL olan asgari ücret, her yıl bir ya da iki kez zamlanarak arttı. 2020’de 2324 TL’yi buldu. Peki, asgari ücretlinin alım gücü 2013’ten 2020’ye nasıl değişti?

Asgari ücret nasıl değişti?

2013 yılında 773 olan asgari ücret, 2020 yılında 2324 lira.

Asgari ücretin dolar karşısında artış oranı bu yıla geride başladı. Temmuz ayı dolar kuru ile karşılaştırılan asgari ücret, 2008-2016 yıllarında, dolar karşısında daha tatmin edici bir durumdayken, grafiğe bakarak 2017 ve sonrasında Türk lirasının değerinin azalmasının hız kazandığını söylemek mümkün. Grafikte sağ taraftaki sayılar ve turuncu çizgi o yılın Ağustos ayındaki dolar kurunu, siyah kolonlar ise Ocak ayındaki asgari ücretleri gösteriyor.

Asgari ücret ve dolar kuru değişimi, yıllara göre. Infografik: Onur Metin
Asgari ücret ve dolar kuru değişimi, yıllara göre. Infografik: Onur Metin

ABD dolarının artış hızı azalsa da, asgari ücretin dolar karşısında artış oranı da (geçen yıl Temmuz ayına oranla) bu yıla geride başladı. Temmuz ayı dolar kuru ile karşılaştırılan asgari ücret, 2008-2016 yıllarında, dolar karşısında daha tatmin edici bir durumdayken, grafiğe bakarak 2017 ve sonrasında paranın değerinin azalmasının hız kazandığını söylemek mümkün. Üstelik 2020’nin daha Ocak ayından bunu söylemek mümkün olduğuna göre, Temmuz kurunda daha da büyük bir fark olabilir.

DOLAR BAZINDA ASGARİ ÜCRET

Dolar bazında asgari ücret değişimi grafiği / Onur Metin
Dolar bazında asgari ücret değişimi grafiği / Onur Metin

Dolar bazında asgari ücrete baktığımızda, özellikle 2016’dan beri keskin bir düşüş görmekteyiz. Bu yılki oran bir ölçüde artmış görünse bile, 2020 için Ocak ayı kuru baz alındığı için, dolar önümüzdeki aylarda artmaya devam ederse bir düşüş hala mümkün. 2016 Temmuz ayında asgari ücretin dolar karşılığı 433 dolar iken, bu oran geçen yılın Temmuz ayında 356 dolar olmuştu. Bu 2008’den beri dolar karşılığı en düşük asgari ücretli maaş 2019 yılında verildi demek.

TEK BİR KALEMDE ZAM ORANI: YÜZDE 43

TÜİK’den alınan enflasyon verileri de asgari ücretlileri ekonomik açıdan zor bir yıl beklediğini doğrular nitelikte. Bir önceki yılın aynı ayının değişim oranına bakıldığında, en büyük zammın alkol ve sigarada olduğu görülüyor. Bu kalemde zam oranı %43’ten fazla. Başka bir deyişle, eskiden alkol ve sigara için 100 lira harcayan biri, şimdi aynı miktarda alkol ve sigarayı 143 liraya alabiliyor. Zam oranlarında alkol ve sigarayı, eğitim, sağlık, çeşitli mal ve hizmetler takip ediyor. Gıda ve alkolsüz içecekler ise TÜİK verilerine göre son bir yılda %10.89 zamlanmış durumda. Asgari ücrete yapılan %15 zam ise beklentilerin çok uzağında.

AYIN ZAM ŞAMPİYONU: PATLICAN, SOĞAN, DOMATES

Yine TÜİK tarafından açıklanan verilere göre, aylık olarak fiyatı en çok artan maddelere bakılarak, patlıcanın fiyatının %30 oranında arttığını söylemek mümkün. Patlıcanı %25 artışla kuru soğan, %17 artışla domates, %14 artışla salatalık ve kabak izliyor. Bu ay fiyatı en az artanlar ise elma, bulgur ve tavuk eti. Bu üçlünün fiyatları Aralık ayında ortalama %3.5 arttı.

TÜFE’de aylık olarak en yüksek artışı hangi seçilmiş madde gösterdi?

HARCAMA GRUBU AĞIRLIKLARINA GÖRE EN AZ PARA YATIRILAN EĞİTİM

Harcama grubu ağırlıkları başlıklı listeye baktığımızda, en az alışveriş yapılan sektör eğitim olarak görülüyor. Eğitimi; sağlık, eğlence ve kültür, haberleşme, alkollü içecekler ve tütün ürünleri izliyor. Harcama grubu ağırlıklarında en çok yer işgal eden ise “Gıda ve alkolsüz içecekler”, oranı %23.29. Onu ulaştırma (%16.78) ve konut (%15.16) takip ediyor.

H
Harcama grubu ağırlıkları , TÜİK Tüketici Fiyat Endeksi 2019

BÖLGELERE GÖRE TÜFE DEĞİŞİM ORANLARI

İstatistiki bölgelere göre bakıldığında, tüketici fiyat endeksi ve değişim oranlarında, büyük şehirlerin değişimin en az olduğu yerler olduğunu görmek mümkün. Ankara zirvede, TÜFE artışı %12.41. Ankara’yı İstanbul takip ediyor, %14.68. Üçüncü sırada “Malatya, Elazığ, Bingöl, Tunceli” grubu var. TÜİK tarafından bu illerde TÜFE artış oranı %15.07 olarak hesaplanmış.

Ankara artışın en düşük olduğu bölge.

KÖPRÜLERDE DE ZAM

Köprü geçiş ücretlerine baktığımızda, İstanbul FSM Köprüsü’ne ve 15 Temmuz Şehitler Köprüsü’ne 2019 Ekim ayından beri zam yapılmadığını söyleyebiliriz.

Otomobil geçiş ücretleri, binek araçlar için 1 Ocak 2015’de 4.25 TL iken, 2016’da 4.75 TL, 2017’de 7 TL, 2018’de 8.75 TL, 7 Ekim 2019’da 10.50 TL’ye çıkmıştı. Şu an 15 Temmuz Şehitler Köprüsü ve Fatih Sultan Mehmet Köprüleri üzerinden otomobille geçiş için 10.50 TL isteniyor.

Köprü geçiş ücretleri nasıl değişti?

Osmangazi Köprüsü’nde 103.05 TL olan binek araç geçişi 117.90 TL’ye yükseldi. Binek araçlar için Yavuz sultan Selim Köprüsü’nden alınacak ücret de 19.15 TL’den 21.90 TL’ye çıktı.

NEYE BİR YILDA NE KADAR ZAM GELDİ? YENİ ZAMLAR YOLDA MI?

2019’da elektrik, doğalgaz ve temel gıdaların fiyatları sürekli artarken, bir yandan da barınma için ödenen kira ücretleri yükseliyor.

12 aylık TÜFE ortalaması yıllık kira artış oranına bakarak belirlenirken, ev sahibi tarafından uygulanabilecek en yüksek tavan zam oranını da gösteriyor. Buna göre mal sahipleri kiracısına en fazla yüzde 15.18 oranında zam yapacak. Yani 1000 lira olan kiralar, 1152 liraya çıkıyor.

Elektrik ise çok farklı değil, onda artış yaklaşık 2 katı. Geçen yıl Ocak ayında elektrik faturasına 100 TL ödeyen bir tüketici, 2020 Ocak ayında aynı tüketim ile 132,13 TL ödemek zorunda. Geçen yıl Ocak ayına göre, elektrik fiyatlarındaki artış yüzde 32. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu EPDK, Aralık ayı sonunda elektriğe Mart sonuna kadar başka artış yapılmayacağını duyurdu.

Doğal gazdaki artış daha da dikkat çekici. BOTAŞ’ın doğal gaza 2019 yılı boyunca yaptığı zam, kümülatif olarak yüzde 37 seviyesinde.

BOTAŞ’ın Rusya’dan ithal ettiği gaz 1 Ocak 2020’de 252 dolar seviyesine inmişti. Yani, Ekim ayından beri, BOTAŞ gazda her 1000 metreküpte 25 dolar daha az ödeme yapmasına rağmen, halka sunduğu oran sadece zam oldu. BOTAŞ’ın Rusya’dan ithal ettiği doğalgazın fiyatının Nisan’da 230 dolara, Temmuz’da 216 dolar ve Ekim’de 217 dolara inmesi beklenirken, geçen yıl yaptığı yüzde 37 zammın üzerine, “fiyatları sübvanse ettiğini” söyleyen BOTAŞ’ın, bu yıl birikmiş zararları sebebiyle indirim yapması beklenmiyor.

Asgari ücretlinin maaşına yapılan 304 TL zam yanında, elektriğe, doğal gaza, kiralara ve dolayısıyla birçok ürüne de gelen zamlar, asgari ücretliyi yine zor bir yılın beklediğini gösterir nitelikte.

YA MİLLETVEKİLLERİNİN MAAŞI?

2018 yılında net asgari ücret 1603 TL (brüt 2029 TL), milletvekili maaşı ise asgari ücretin yaklaşık 13 katına tekabül ediyordu. 2018 yılında milletvekili maaşı brüt 19 bin 601 TL idi. Hem asgari ücret, hem de milletvekilleri için maaşlar brüt hesaplandığında, yaklaşık 11 kat fark olduğunu görmek mümkün.

2019 Ağustos ayında ise milletvekili maaşı 23 bin 530 lira. Bu bedelin Ocak 2020’da yüzde 4 artışla 24 bin 471 TL’ye çıkması bekleniyor.

Başka bir deyişle, 2020 yılında her bir milletvekili için 1 yılda 293.652 TL maaş ödemesi yapılacak.

Teyit.org’un 2018 yılı için milletvekili maaşlarının asgari ücrete oranı başlığıyla yaptığı araştırmaya göre, milletvekili maaşı ve asgari ücret oranının en yüksek olduğu ülke Türkiye. İspanya için 3.5 katı olan oran vekil maaşı/asgari ücret oranı, İngiltere ve Belçika’da 4 kat, Türkiye’de ise 11 kat. Başka bir deyişle, 2018’de Türkiye’de bir milletvekili bir asgari ücretlinin 11 katı maaş almış. Yine başka bir deyişle, Türkiye’de bir milletvekili 3 yıl çalıştığında, bir asgari ücretlinin 33 yılda kazanacağı maaşı kazanıyor.

https://teyit.org/turkiye-ve-bazi-avrupa-ulkelerindeki-milletvekili-maasi-ve-asgari-ucretlerin-oranina-dair-iddialar/
https://teyit.org/turkiye-ve-bazi-avrupa-ulkelerindeki-milletvekili-maasi-ve-asgari-ucretlerin-oranina-dair-iddialar/ linkinden bu konuda daha detaylı makale okunabilir.